تاریخچه بازار تجریش؛ سفری شگفت انگیز به تهران قدیم

بازار تجریش یکی از قدیمی ترین و زنده ترین بازارهای تهران است که قدمت هسته اولیه آن به بیش از ۲۵۰ سال پیش و دوران ساخت تکیه بزرگ تجریش در سال ۱۱۷۶ هجری شمسی بازمی گردد. این بازار که در شمال تهران و در مجاورت امامزاده صالح قرار دارد، در طول زمان از یک مجموعه غرفه های روباز و فصلی به یک بازار سرپوشیده با سقف های آهنی یکپارچه از سال ۱۳۵۲ شمسی تبدیل شده است. امروزه بازار تجریش نه تنها مکانی برای خرید میوه های تازه، ادویه جات، ترشیجات و صنایع دستی است، بلکه به عنوان یک پل ارتباطی میان سنت و مدرنیته و یکی از مهم ترین جاذبه های گردشگری و تاریخی پایتخت شناخته می شود.

تجریش؛ گهواره ای در دامنه البرز و پیشینه منطقه

قبل از آنکه اصلا چیزی به نام بازار تجریش شکل بگیرد، خود منطقه تجریش جایگاهی خاص و دیدنی داشت. این منطقه خوش آب و هوا در دامنه رشته کوه های البرز، با باغ های سرسبز، رودهای خروشان و چشمه های زلال، از دیرباز به عنوان ییلاق و تفرجگاه مردم تهران، به ویژه خانواده های اعیان و درباری ها، شناخته می شد.

همین آب و هوای دلنشین و چشم اندازهای بی نظیر باعث شد که تجریش از یک روستای کوچک، آرام آرام رشد کند. در دوران قاجار، وقتی شاهان و درباری ها برای فرار از گرمای کلافه کننده تهران تابستان ها به این منطقه می آمدند، جمعیت آن به تدریج افزایش یافت. این رفت و آمدها و اقامت های فصلی، زمینه را برای یک تحول بزرگ فراهم کرد؛ چرا که با حضور مردم، نیازهای جدیدی نیز شکل گرفت و همین نیازها، جرقه های اولیه را برای ایجاد یک بازار پررونق در این منطقه زد.

تولد یک بازار؛ از غرفه های موقت تا ساختار اولیه

با افزایش جمعیت و تبدیل شدن تجریش به یک منطقه مسکونی و ییلاقی مهم، نیاز به محلی برای داد و ستد و خرید و فروش احساس شد. در آن روزگار، خبری از بازارهای مدرن و پاساژهای امروزی نبود و همه چیز ساده تر و خودمانی تر برگزار می شد.

نقش محوری تکیه بزرگ تجریش در شکل گیری بازار

اگر بخواهیم از قدمت بازار تجریش صحبت کنیم، نمی توانیم از تکیه بزرگ تجریش غافل شویم. این تکیه یکی از قدیمی ترین تکیه های شهر تهران است که قدمت آن به سال ۱۱۷۶ هجری شمسی بازمی گردد؛ یعنی تقریبا ۲۵۰ سال پیش. این بنا ابتدا برای تجمع عزاداران حسینی و برگزاری مراسم مذهبی در ماه محرم ساخته شد. پیش از آن، مردم در مساجد یا خانه های خود جمع می شدند، اما با افزایش جمعیت، نیاز به فضای بزرگ تری احساس می شد.

این تکیه به تدریج به مرکز تجمع مردم تبدیل شد و به دنبال آن، اطراف آن رونق گرفت. مردم برای مراسم مذهبی می آمدند و پس از آن، خریدهای خود را از غرفه های اطراف انجام می دادند. بنابراین، تکیه نه تنها یک مرکز مذهبی، بلکه یک کانون اجتماعی و اقتصادی بود که باعث جذب افراد و رونق کسب و کار در اطرافش می شد. معماری این تکیه با فضای میانی بزرگ و ساختمان دوطبقه اطرافش بسیار خاص و زیبا است. مغازه بزرگ و بلندی که به آن شاه نشین می گویند، داستان جداگانه ای دارد.

سیل مهیب سال ۱۳۶۶ هجری شمسی به بخش های زیادی از بازار و تکیه آسیب زد، اما خوشبختانه سقف و طاق نماهای آن سالم ماندند. مردم و کسبه بازار دست به دست هم دادند و تکیه را بازسازی کردند تا دوباره سرپا شود. این تکیه همچنان در ایام محرم میزبان تعزیه خوانی و مراسم عزاداری است و حتی مراسم تعزیه خوانی آن به عنوان میراث معنوی ملی ثبت شده است. این موضوع نشان می دهد که تکیه بزرگ تجریش تنها یک بنا نیست، بلکه بخشی جدایی ناپذیر از تاریخ بازار تجریش و حافظه جمعی مردم است.

ساختار فیزیکی اولیه و کسب و کار های سنتی

در اوایل شکل گیری، بازار تجریش کاملا روباز بود. در زمستان، برف و باران شرایط را برای کسبه و مشتریان دشوار می کرد و مغازه ها مجبور بودند در هوای بد تعطیل کنند. همین محدودیت ها باعث شد که کاسب ها به فکر راه چاره بیفتند. کم کم سقف های چوبی و حلبی روی کار آمد و بالای مغازه ها با تیر چوبی، خشت و گل پوشانده شد تا حداقل مقداری از سرما و باران در امان باشند.

انواع کسب و کار های سنتی در این بازار کوچک و روباز شکل گرفت؛ از قصابی هایی که گوشت تازه می فروختند تا عطاری هایی که بوی داروهایشان در فضا می پیچید. بقالی ها، پارچه فروش ها، آهنگری ها و قهوه خانه ها هر کدام جایگاه خود را داشتند. اجاره بها در آن زمان بسیار ناچیز بود و این شکل گیری حجره های اولیه و فعالیت های تجاری، سیر تحول بازار تجریش را از یک سری غرفه موقت به یک بازار واقعی نشان می دهد.

دوران تحول و توسعه؛ از سقف های چوبی تا نماد مدرنیته

بازار تجریش مانند بسیاری از نقاط دیگر تهران، با گذشت زمان دستخوش تغییر و تحول شد. این تغییرات بیشتر از نیازهای مردم و توسعه شهری نشأت می گرفت.

عصر پهلوی و رونق بی سابقه تجارت در شمیران

با روی کار آمدن رضاشاه و توسعه شهرسازی و زیرساخت ها، بازار تجریش نیز جان تازه ای گرفت. ساخت جاده ها و خطوط اتوبوس، رفت و آمد به این منطقه را بسیار آسان تر کرد. مردم دیگر لازم نبود با سختی خود را به تجریش برسانند. همین موضوع باعث شد که مهاجرت به شمیران و تجریش افزایش یابد و جمعیت این منطقه به طور چشمگیری بالا برود. با افزایش جمعیت، نیاز به یک بازار دائمی و سازمان یافته نیز بیشتر شد.

در این دوره، اولین گام ها برای سقف دار کردن بازار به صورت جدی برداشته شد. سقف های چوبی و حلبی موقتی، نیاز به یک راه حل دائمی تر داشتند. این دوران را می توان عصر طلایی رونق بازار تجریش دانست، زیرا این بازار دیگر از یک بازار روستایی صرف فاصله گرفته بود و در حال تبدیل شدن به یک مرکز خرید مهم در شمال تهران بود.

تحول بزرگ سال ۱۳۵۲؛ جایگزینی سقف های آهنی و مرمت میراث

سرانجام در سال ۱۳۵۲ شمسی، یک تحول بزرگ اتفاق افتاد. سقف های چوبی و حلبی بازار تجریش جای خود را به سقف های آهنی یکپارچه دادند. این کار باعث شد بازار در هر آب و هوایی، از برف زمستان تا باران پاییز، فعال بماند و دیگر تعطیلی معنایی نداشت. این تغییر برای کسبه و مردم اهمیت بسیار زیادی داشت.

بعد از آن، سازمان میراث فرهنگی نیز وارد عمل شد و برای حفظ معماری سنتی بازار تجریش دست به کار مرمت و بازسازی زد. این سازمان سعی کرد با کاشی کاری های زیبا و کتیبه های سنتی، اصالت بازار را حفظ کند و در عین حال، امکانات مدرن را نیز فراهم آورد. این مرمت ها و بازسازی ها باعث شد که بازار تجریش هم سنت خود را حفظ کند و هم پاسخگوی نیازهای جدید مردم باشد.

بازار تجریش امروز؛ پل میان گذشته و حال

امروز که پا در بازار تجریش می گذارید، حس خاصی به شما دست می دهد. اینجا ترکیبی عجیب از سنت و مدرنیته است؛ جایی که میوه های خاص و نایاب در کنار مغازه های صنایع دستی قدیمی قرار گرفته اند. این بازار هنوز هم یکی از مهم ترین مقصدهای خرید، گردشگری و فرهنگی تهران است و دیگر فقط جای خرید مایحتاج روزانه نیست؛ بسیاری از افراد برای گشت و گذار و لذت بردن از فضای خاص آن به اینجا می آیند.

چیزی که بازار تجریش را خاص می کند، تداوم حضور همان کسب و کار های قدیمی و فروش محصولات خاصی است که شاید جای دیگری کمتر پیدا کنید. میوه های نایاب، انواع ترشی و لواشک با عطرهای مست کننده، یا صنایع دستی زیبا که می تواند یادگاری خوبی از سفر شما باشد، از جمله این موارد هستند.

راهنمای جامع خرید در بازار تجریش؛ چه چیزهایی بخریم؟

بازار تجریش به دلیل تنوع کالایی بالا، گزینه ای ایده آل برای خریدهای متنوع است. در ادامه به برخی از بهترین خریدهای این بازار اشاره می کنیم:

میوه و تره بار تازه و محصولات ارگانیک

بخش میوه و تره بار بازار تجریش به دلیل تازگی، تنوع و کیفیت بالای محصولاتش شهرت دارد. بسیاری از باغداران مناطق شمالی تهران محصولات خود را مستقیما در این بازار عرضه می کنند. خرید میوه های فصلی، سبزیجات محلی و محصولات ارگانیک از این بخش، تجربه ای لذت بخش برای هر بازدیدکننده ای است.

ادویه جات، گیاهان دارویی و عرقیات سنتی

عطاری های قدیمی بازار تجریش گنجینه ای از گیاهان دارویی، ادویه جات کمیاب و عرقیات سنتی هستند. فروشندگان این مغازه ها اغلب دانش بالایی درباره خواص گیاهان دارند و می توانند راهنمای خوبی برای انتخاب بهترین محصولات جهت بهبود سلامتی یا طعم دهی به غذاها باشند.

صنایع دستی و سوغات ارزشمند

در راسته های مختلف بازار، مغازه هایی را می بینید که به فروش صنایع دستی ایرانی مانند میناکاری، خاتم کاری، فیروزه کوبی و فرش های دستباف کوچک می پردازند. این محصولات برای کسانی که به دنبال سوغات اصیل و هنری هستند، گزینه ای عالی محسوب می شود.

جاهای دیدنی تاریخی در اطراف بازار؛ تکمیل کننده سفر

بازدید از بازار تجریش تنها به خود بازار محدود نمی شود. اطراف این بازار پر از جاذبه های دیدنی است که می توانند یک سفر تاریخی کامل را برای شما بسازند.

امامزاده صالح؛ همسایه معنوی و تاریخی بازار

درست کنار بازار تجریش، در کوچه خواجه نوری، امامزاده صالح قرار گرفته است. بنای اولیه این امامزاده به سال ۷۰۰ قمری بازمی گردد و یک مرکز معنوی بسیار مهم در این منطقه محسوب می شود. وجود این امامزاده یکی از عوامل ثابت رونق بازار بوده است، زیرا بسیاری از زائران پس از زیارت به بازار می آیند و یا قبل از زیارت، مایحتاج خود را از اینجا تهیه می کنند.

مجموعه تاریخی فرهنگی کاخ سعدآباد

کمی بالاتر از بازار تجریش، در خیابان دربند، مجموعه تاریخی و فرهنگی سعدآباد قرار دارد. این مکان پیش تر ییلاق پادشاهان قاجار و سپس پهلوی بود. امروزه بسیاری از کاخ های این مجموعه به موزه تبدیل شده اند و می توانید تاریخ معاصر ایران را در آن ها مشاهده کنید. دسترسی به کاخ سعدآباد از بازار تجریش بسیار آسان است.

کاخ موزه نیاوران؛ یادگار دوران پهلوی

کاخ نیاوران نیز یکی دیگر از مکان های نزدیک و ارزشمند برای بازدید است. این کاخ پیش تر ییلاق محمدرضا شاه پهلوی بود و اکنون به موزه تبدیل شده است. بازدید از آن در فصل های مختلف، فرصتی عالی برای مشاهده معماری زیبا و وسایل لوکس دوران پهلوی است. از بازار تجریش می توانید با یک مسیر کوتاه خود را به خیابان باهنر و این کاخ برسانید.

باغ فردوس و موزه سینمای ایران

باغ فردوس، اثری زیبا از دوران قاجار است که نزدیک بازار تجریش قرار دارد و اکنون به موزه سینما تبدیل شده است. اگر به فیلم و سینما علاقه دارید، این مکان برای شما یک بهشت است. از تالار آغازگران سینما تا بخش سینمای کودک و نوجوان و اتاق علی حاتمی، همه چیز در آن پیدا می شود.

راه های دسترسی به بازار تجریش تهران

دسترسی به بازار تجریش بسیار آسان است و از هر نقطه ای از تهران می توانید خود را به راحتی به اینجا برسانید.

سوالات متداول درباره بازار تجریش

نتیجه گیری

تاریخچه بازار تجریش تنها مجموعه ای از اطلاعات و ارقام نیست؛ بلکه داستانی از زندگی مردم و تحولات یک منطقه ییلاقی است که به یکی از مهم ترین مراکز خرید و قطب های فرهنگی پایتخت تبدیل شده است. اینجا هر گوشه اش قصه ای برای گفتن دارد؛ از بوی ادویه های قدیمی گرفته تا رنگارنگی میوه های نوبرانه، و از صدای گرم کسبه تا حال و هوای محرم در تکیه بزرگش.

بازار تجریش نمونه ای زنده از پویایی و مقاومت تهران است؛ جایی که سنت و مدرنیته با هم پیوند خورده و فضایی بی نظیر را ساخته اند. این بازار دعوت نامه ای است برای همه کسانی که دلشان می خواهد در دل شلوغی تهران، لحظه ای آرام بگیرند و سفری کوتاه به گذشته داشته باشند.