خلاصه و تحلیل جامع کتاب نوفهم گرایی در مطالعات برنامه درسی؛ از نوفهمی تا پسانوفهمی
مقدمه و اهمیت مطالعه نوفهم گرایی
مطالعات برنامه درسی در دهه های اخیر دستخوش تحولات بنیادین شده است. کتاب نوفهم گرایی در مطالعات برنامه درسی (از نوفهمی تا پسانوفهمی) اثر دکتر مصطفی قادری، یکی از منابع کلیدی فارسی در این حوزه است که به واکاوی این تحولات می پردازد. این کتاب صرفاً یک مرور تاریخی نیست، بلکه دعوتی است به بازاندیشی در مورد اهداف پنهان و آشکار آموزش و پرورش. نویسنده با تشریح سیر تحول اندیشه های برنامه درسی، نشان می دهد که چگونه تمرکز از طراحی فنی برنامه به فهم عمیق تجربیات زیسته تغییر یافته است.
اهمیت این اثر برای دانشجویان علوم تربیتی، پژوهشگران برنامه درسی و معلمان در آن است که چارچوبی نظری برای درک پیچیدگی های کلاس درس و ارتباط آن با ساختارهای کلان اجتماعی، سیاسی و فرهنگی فراهم می کند. این کتاب به خواننده کمک می کند تا برنامه درسی را نه به عنوان یک سند خشک و اداری، بلکه به عنوان یک متن زنده و پویا در نظر بگیرد که همواره در حال بازتولید یا به چالش کشیدن هنجارهای اجتماعی است.
فصل اول: ماهیت نوفهم گرایی و تمایز آن از رویکردهای پیشین
برای درک صحیح نوفهم گرایی، ابتدا باید جایگاه آن را در میان جنبش های تاریخی برنامه درسی شناخت. ویلیام پاینار، از پیشگامان این حوزه، تحولات برنامه درسی را به سه دسته کلی تقسیم می کند که درک تمایز آن ها، کلید فهم نوفهم گرایی است.
سه جنبش اصلی در مطالعات برنامه درسی
- سنت گرایان: این گروه برنامه درسی را فرآیندی فنی و ابزاری می دانستند. دغدغه اصلی آن ها این بود که چه محتوایی باید آموزش داده شود و چگونه می توان این محتوا را به طور کارآمد منتقل کرد. تمرکز بر نظم، انضباط و انتقال میراث فرهنگی از ویژگی های این رویکرد بود.
- متخصصان ادراکی و تجربی: این گروه با ورود روان شناسی به عرصه آموزش، بر اهداف رفتاری و قابل اندازه گیری تأکید کردند. برای آن ها، مهم این بود که طرح برنامه درسی تا چه میزان در تغییر رفتار مشاهده پذیر دانش آموزان موفق بوده است. ارزشیابی کمی و سنجش اثربخشی، محور اصلی فعالیت آن ها بود.
- نوفهم گرایان: این جنبش با نقد دو رویکرد قبلی شکل گرفت. نوفهم گرایان معتقد بودند که رویکردهای پیشین از ابعاد پنهان، ایدئولوژیک و سیاسی برنامه درسی غافل بوده اند. پرسش اصلی آن ها از چه چیزی آموزش داده شود؟ به چرا این محتوا آموزش داده می شود؟، چه کسی از این آموزش سود می برد؟ و این آموزش چه تأثیری بر هویت و زندگی افراد دارد؟ تغییر یافت.
فصل دوم: ابعاد انتقادی و تاریخچه شکل گیری نوفهم گرایی
نوفهم گرایی به طور ناگهانی و بدون پیشینه شکل نگرفت، بلکه ریشه در تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی پرآشوب دهه 1960 میلادی در ایالات متحده آمریکا دارد. جنبش های حقوق مدنی، فمینیسم و اعتراضات دانشجویی، بستر لازم را برای بازنگری در نهاد آموزش و پرورش فراهم کردند. نوفهم گرایان با نگاه انتقادی، چهار محور اصلی را مورد نقد قرار دادند:
| محور نقد | توضیحات و تحلیل |
|---|---|
| نقد کنترل فعالان برنامه درسی | نوفهم گرایان معتقد بودند که دایره تصمیم گیری برای برنامه درسی بسیار محدود است و صدای گروه های حاشیه ای، اقلیت ها و معلمان از فرآیند تدوین برنامه حذف شده است. آن ها خواهان گسترش مشارکت در تصمیم گیری های آموزشی بودند. |
| نقد بی تاریخی بودن | رویکردهای سنتی، برنامه درسی را پدیده ای خنثی و فارغ از بافت تاریخی می دانستند. نوفهم گرایان تأکید کردند که هر برنامه درسی در بستر خاصی از تاریخ شکل می گیرد و حامل ارزش ها، منافع و ایدئولوژی های پنهان گروه های مسلط است. |
| نقد جنسیت | این یکی از مهم ترین ابعاد نقادانه است. نوفهم گرایان با تأثیرپذیری از موج دوم فمینیسم، نشان دادند که برنامه درسی رسمی و پنهان مدارس، اغلب دیدگاه های مردانه و پدرسالارانه را بازتولید می کند و تجربیات و دستاوردهای زنان را نادیده می گیرد یا حاشیه ای می سازد. |
| نقد عملکرد مدارس | مدارس نهادهایی خنثی برای یادگیری نیستند، بلکه بخشی از نظام اجتماعی بزرگ تر هستند که می توانند نابرابری های طبقاتی را بازتولید کنند یا دانش آموزان را برای پذیرش بی چون و چرای وضعیت موجود اجتماعی آماده سازند. |
فصل سوم: بازفهمی در عمل، پژوهش و تدریس
نوفهم گرایی تنها یک نظریه انتزاعی نیست، بلکه پیامدهای روشنی برای عمل، پژوهش و تدریس دارد. وقتی نوفهم گرایی در عمل برنامه درسی به کار گرفته می شود، طرح ها و الگوهای خشک کنار گذاشته می شوند و تمرکز بر این قرار می گیرد که برنامه درسی چگونه در دنیای واقعی و در زندگی دانش آموزان معنا پیدا می کند.
روش شناسی کریر (Currere) و خود شرح حال نویسی
یکی از کلیدی ترین مفاهیم معرفی شده در این کتاب، مفهوم Currere است که توسط ویلیام پاینار توسعه یافته است. این واژه لاتین به معنای دویدن یا گذر کردن است و اشاره به مسیر پیموده شده در تجربه زندگی دارد. برخلاف Curriculum که به مسیر دویدن (محتوای از پیش تعیین شده) اشاره دارد، Currere بر فرآیند ذهنی و تجربی فرد در طی کردن این مسیر تأکید دارد. این روش شامل چهار مرحله اساسی است:
- مرحله بازگشت (Regressive): فرد به گذشته بازمی گردد و تجربیات آموزشی خود را با جزئیات و بدون سانسور توصیف می کند.
- مرحله پیش روی (Progressive): فرد به آینده می نگرد و امیدها، ترس ها و تصورات خود را درباره آنچه آموزش می تواند باشد، بیان می کند.
- مرحله تحلیل (Analytical): در این مرحله، فرد با استفاده از چارچوب های نظری و علمی، تجربیات گذشته و تصورات آینده را تحلیل می کند تا ریشه های عمیق تر آن ها را درک کند.
- مرحله ترکیب (Synthetical): بینش های به دست آمده از مراحل قبل یکپارچه می شوند تا فرد درکی عمیق تر از وضعیت فعلی خود پیدا کند و بتواند اقدام آگاهانه و تحول آفرین انجام دهد.
همچنین، خود شرح حال نویسی به عنوان یک متدولوژی پژوهشی معتبر در این رویکرد شناخته می شود. پژوهشگر با نوشتن و تحلیل تجربیات شخصی خود از مدرسه و آموزش، به درکی عمیق تر از پدیده های آموزشی دست می یابد. پاینار و گرومت نیز بر این باور بودند که نظریه و عمل دو روی یک سکه هستند و نظریه باید از دل عمل بجوشد و به آن جهت دهد، نه اینکه به صورت دستوری از بالا تحمیل شود.
فصل چهارم: از نوفهمی تا پسانوفهمی و نقدهای وارد شده
با گذشت زمان و تکامل این جنبش، مفهوم پسانوفهمی (Post-Reconceptualism) مطرح شد. پسانوفهمی به معنای طرد دستاوردهای نوفهم گرایی نیست، بلکه به معنای فراتر رفتن از چارچوب های اولیه آن و بازاندیشی در محدودیت هایش است. منتقدان نوفهم گرایی سه ایراد اصلی به این جنبش وارد کرده اند:
نقدهای اصلی به نوفهم گرایی
- انتزاعی بودن و فاصله از عمل: زبان پیچیده و نظریه محور این جنبش باعث شده است که برای معلمان و برنامه ریزانی که با چالش های روزمره کلاس درس روبرو هستند، کمتر کاربردی به نظر برسد.
- فقدان راهکارهای مشخص: در حالی که رویکردهای سنتی مدل های گام به گام برای طراحی برنامه ارائه می دادند، نوفهم گرایی بیشتر بر نقد و مسئله سازی تمرکز دارد و کمتر راهکار عملی مشخصی برای چگونه ساختن ارائه می دهد.
- تأکید افراطی بر فردیت: برخی منتقدان معتقدند که تأکید بیش از حد بر تجربه شخصی و خود شرح حال نویسی، ممکن است منجر به نادیده گرفتن نقش ساختارهای کلان اقتصادی، سیاسی و اجتماعی در شکل گیری برنامه درسی شود.
در مقابل، طرفداران نوفهم گرایی از این مواضع دفاع کرده و تأکید می کنند که هدف اصلی این جنبش، ارائه مدل های فنی نبوده، بلکه ایجاد یک انقلاب فکری و فهم عمیق نقادانه از برنامه درسی است. آن ها معتقدند که با فهم عمیق ریشه های مشکلات، به معلمان کمک می شود تا راهکارهای بومی و خلاقانه خود را پیدا کنند، نه اینکه صرفاً مجری دستورات از پیش تعیین شده باشند.
نتیجه گیری و پیشنهادها برای پژوهشگران و معلمان
کتاب نوفهم گرایی در مطالعات برنامه درسی، گنجینه ای فکری برای هر کسی است که به تعلیم و تربیت علاقه دارد. این کتاب به ما می آموزد که برنامه درسی یک متن بی طرف نیست، بلکه عرصه ای برای مبارزه بر سر معنا، هویت و قدرت است. برای معلمان و پژوهشگران ایرانی، مطالعه این اثر می تواند دریچه ای جدید به روی درک چالش های بومی نظام آموزشی بگشاید و الهام بخش پژوهش های کیفی و اقدام پژوهی های عمیق تر باشد.
پیشنهاد می شود خوانندگان این کتاب، مفاهیم آن را صرفاً به عنوان تئوری های غربی نپذیرند، بلکه با رویکردی انتقادی، آن ها را در بافت فرهنگی و اجتماعی ایران بازخوانی کنند. پرسش از این که برنامه درسی رسمی ما چه صداهایی را تقویت می کند و چه صداهایی را خاموش می سازد، می تواند آغازگر تحولات معنادار در عمل آموزشی باشد.
پرسش های متداول
مفهوم اصلی نوفهم گرایی در برنامه ریزی درسی چیست؟
نوفهم گرایی جنبشی است که تمرکز مطالعات برنامه درسی را از طراحی فنی و اجرایی، به فهم عمیق، تفسیری و انتقادی از تجربیات آموزشی و ابعاد پنهان ایدئولوژیک آن تغییر می دهد.
روش کریر (Currere) چه مراحلی دارد؟
این روش شامل چهار مرحله بازگشت به گذشته، پیش روی به آینده، تحلیل نظری تجربیات و در نهایت ترکیب و یکپارچه سازی بینش ها برای درک بهتر وضعیت فعلی است.
تفاوت اصلی نوفهم گرایی با رویکرد سنت گرایان چیست؟
سنت گرایان بر انتقال محتوای از پیش تعیین شده و نظم آموزشی تمرکز دارند، در حالی که نوفهم گرایان به چرایی انتخاب آن محتوا، تأثیر آن بر هویت فرد و بازتولید ساختارهای قدرت می پردازند.
پسانوفهمی چه رابطه ای با نوفهم گرایی دارد؟
پسانوفهمی مرحله تکامل یافته نوفهم گرایی است که ضمن حفظ دستاوردهای انتقادی آن، تلاش می کند تا با رفع نقدهایی مانند انتزاعی بودن و عدم ارائه راهکار عملی، رویکردی متعادل تر و جامع تر ارائه دهد.